[Đàm đạo bên lề lịch sử] Từ cái bắt tay Hùng Cao – Tô Lâm đến nghịch lý vĩ đại của Nguyễn Du

Thời sự những ngày qua chứng kiến một hình ảnh mang tính biểu tượng cao: Bộ trưởng Hải quân Hoa Kỳ Hùng Cao hội kiến và bắt tay với Chủ tịch nước Việt Nam Tô Lâm.

Nếu chỉ nhìn ở góc độ ngoại giao, đó là chuyện bình thường giữa hai quốc gia. Nhưng nếu nhìn vào thân thế của Hùng Cao, một người rời Việt Nam năm 1975 trong làn sóng tị nạn, nay trở về đại diện cho sức mạnh quân sự của siêu cường số 1 thế giới, đối thoại trực tiếp với thể chế mà gia đình ông từng trốn chạy, thì chúng ta mới thấy lịch sử trớ trêu và kỳ diệu đến mức nào.

Cái bắt tay ấy là minh chứng hoàn hảo cho câu nói: "Không có đồng minh vĩnh viễn, không có kẻ thù vĩnh viễn, chỉ có lợi ích quốc gia là vĩnh viễn." Khi lợi ích địa chính trị lên tiếng, những hận thù ý thức hệ cá nhân buộc phải nhường bước.

Nhưng bạn có biết, không chỉ trong chính trị hiện đại, mà ngay trong chiều dài lịch sử văn hóa Việt Nam, cũng từng có một "cái bắt tay" (dù vô hình) đầy nghịch lý và vĩ đại như thế? Đó là câu chuyện giữa Nguyễn Du, nhà Tây Sơn và cuộc cách mạng chữ Nôm.

1. Kẻ lưu vong mang hận thù triều đại

Chúng ta thường biết đến Nguyễn Du như một đại thi hào dân tộc, nhưng ít ai để ý rằng tuổi trẻ của ông là một chuỗi ngày trốn chạy và ôm hận.

Sinh ra trong một đại gia tộc quyền lực bậc nhất Bắc Hà, ăn lộc vua Lê chúa Trịnh, sự xuất hiện của phong trào Tây Sơn với Nguyễn Du chẳng khác nào một cơn ác mộng. Gia tộc tan nát, từ một thiếu gia quyền quý, ông rơi vào cảnh "Mười năm gió bụi": ăn nhờ ở đậu, nay đây mai đó, nếm đủ mọi đắng cay.

Nguyễn Du thù nhà Tây Sơn đến mức từng mưu đồ vượt biển vào Nam theo Nguyễn Ánh để khởi binh chống lại triều đại mới, nhưng thất bại và bị bắt giam 3 tháng. Sau khi thoát chết, ông về quê ẩn cư dưới chân núi Hồng Lĩnh, kiên quyết rũ bỏ công danh, không ra làm quan cho triều Tây Sơn.

Đối với Nguyễn Du, Tây Sơn là kẻ thù không đội trời chung.

2. Cuộc cách mạng của những "Kẻ thù"

Trong lúc Nguyễn Du đang ôm hận rúc mình nơi sơn dã, thì ở triều đình, kẻ thù của ông, Vua Quang Trung, lại đang thực hiện một bước đi làm chấn động văn hóa dân tộc: Đưa chữ Nôm trở thành quốc ngữ.

Trước thời Tây Sơn, chữ Nôm bị giới tinh hoa Nho học coi thường là "nôm na mách qué". Nhưng Quang Trung, với tầm nhìn của một vĩ nhân, đã quyết tâm xóa bỏ sự độc tôn của chữ Hán. Ông mời bằng được La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, một bậc túc nho Thái Sơn Bắc Đẩu, ra lập Sùng Chính Viện. Nhiệm vụ của Nguyễn Thiếp là dịch toàn bộ kinh sách Nho giáo sang chữ Nôm.

Chính nhờ công trình đồ sộ của nhà Tây Sơn và Nguyễn Thiếp, chữ Nôm từ một thứ ngôn ngữ bình dân đã được chuẩn hóa, nâng tầm lên mức hàn lâm, có đủ từ vựng và ngữ pháp để diễn đạt những triết lý phức tạp nhất.

3. Nghịch lý vĩ đại: Đứng trên vai "Kẻ thù"

Lịch sử trớ trêu ở chỗ: Nguyễn Du thù ghét nhà Tây Sơn, nhưng kiệt tác để đời của ông, Truyện Kiều, lại được xây dựng chính trên nền tảng ngôn ngữ mà nhà Tây Sơn đã dọn đường.

Không có cuộc cách mạng chữ Nôm do Vua Quang Trung và Nguyễn Thiếp khởi xướng, tiếng Việt khó lòng đạt được độ chín muồi và uyển chuyển đến mức đó vào đầu thế kỷ 19. Nguyễn Du đã vô tình thừa hưởng một "hệ sinh thái" văn hóa rực rỡ do chính kẻ thù của mình kiến tạo, kết hợp với nỗi đau dâu bể của thời đại mà ông nếm trải, để thai nghén ra Truyện Kiều.

Nguyễn Du không bao giờ bắt tay nhà Tây Sơn về mặt chính trị, nhưng ông đã "bắt tay" với di sản của họ về mặt văn hóa.

Kết luận

Nhìn lại cái bắt tay của Hùng Cao và Tô Lâm hôm nay, rồi ngẫm về Nguyễn Du và Nguyễn Thiếp năm xưa, ta nhận ra một quy luật sâu sắc: Dòng chảy của lịch sử và văn hóa luôn lớn lao hơn những hận thù cá nhân hay phe phái.

Có những người vì thời cuộc mà phải đứng ở hai đầu chiến tuyến, nhưng rốt cuộc, những gì vĩ đại nhất, mang lại lợi ích lớn nhất cho quốc gia và dân tộc, dù là địa chính trị hay di sản văn hóa, vẫn luôn tìm cách vượt lên trên mọi lằn ranh.

Góc đàm đạo bên lề lịch sử, tháng 6/2026.